قسمت قبلی این مطلب را در اینجا بخوانید
دکتر مهدی قاسمی* – ایران
در قسمت پیش دیدیم که گسست هنگامی پدیدار میشود که امکان استمرار نسبت میان جامعه و قدرت در شکل کنونی آن دچار اختلال شود. بااینحال، گسست لزوماً به بحران سیاسی منجر نمیشود، زیرا اختلال در این نسبت، بهخودیخود بهمعنای ازمیانرفتن امکان استمرار نظم نیست. ممکن است نسبت میان جامعه و قدرت دستخوش گسست شود، اما امکان اصلاح مناسبات و حفظ نظم همچنان وجود داشته باشد. بنابراین، پرسش این است که چه زمانی گسست به اختلالی جدی در استمرار نظم سیاسی میانجامد؟
نظم سیاسی مستقل از مناسبات میان جامعه و قدرت نیست. نهادها، قوانین و سازوکارهای اجرایی درون همین مناسبات شکل میگیرند و استمرار آنها به شرایطی وابسته است که ادامهٔ نظم را ممکن میسازند. بااینحال، دگرگونی در مناسبات سیاسی ضرورتاً بهمعنای پایان نظم نیست؛ زیرا ممکن است با اصلاح این مناسبات، امکان استمرار نظم حفظ شود. ازاینرو، باید میان دگرگونی در مناسبات سیاسی و اختلال در امکان استمرار نظم تمایز گذاشت. دگرگونی در مناسبات میتواند زمینهساز چنین اختلالی باشد، اما بهخودیخود بهمعنای تحقق آن نیست.
فرسایش اعتماد، انباشت نارضایتی و گسست در نسبت میان جامعه و قدرت میتوانند زمینههای شکلگیری بحران را فراهم کنند، اما هیچیک بهتنهایی برای تشخیص آن کافی نیستند. جامعه ممکن است به قدرت اعتماد نداشته باشد یا با تصمیمهای آن مخالفت کند، بیآنکه امکان استمرار نظم بهطور جدی مختل شده باشد. حتی گسست در نسبت میان جامعه و قدرت نیز لزوماً به بحران منجر نمیشود؛ زیرا ممکن است نظمْ همچنان توانایی اصلاح مناسبات و فراهمکردن شرایط لازم برای استمرار خود را حفظ کرده باشد. بنابراین، معیار تشخیص بحران این است که آیا مناسبات موجود همچنان امکان استمرار نظم سیاسی را فراهم میکنند یا این امکان بهطور جدی مختل شده است.
بحران سیاسی هنگامی پدیدار میشود که مناسبات موجود دیگر نتوانند استمرار نظم را بر بنیاد پیشین خود بهنحوی قابلاتکا ممکن سازند و بازسازی شرایطِ این استمرار به مسئلهای جدی تبدیل شود. در چنین وضعیتی، مسئله صرفاً میزان پذیرش تصمیمهای قدرت یا شدت مخالفت جامعه نیست، بلکه این است که آیا مناسبات سیاسی موجود همچنان امکان استمرار نظم را فراهم میکنند یا ادامهٔ آن مستلزم دگرگونی در این مناسبات است. بنابراین، بحران را نباید صرفاً افزایش تعارض درون نظم دانست؛ معیار اصلی، اختلال جدی در امکان استمرار نظم بر بنیاد مناسبات موجود است.
بااینحال، بقای نهادهای سیاسی و استمرار اجرای قوانین، بهتنهایی برای احراز استمرار نظم سیاسی کافی نیست. ممکن است نهادها همچنان فعالیت کنند، تصمیمها اجرا شوند و اطاعت از قواعد ادامه یابد، بیآنکه شرایط لازم برای استمرار نظم همچنان فراهم باشد. الزام میتواند اطاعت را استمرار بخشد، حتی اگر مناسبات میان جامعه و قدرت دیگر از ظرفیت پیشین خود برای حفظ نظم برخوردار نباشند. ازاینرو، استمرار اطاعت بهتنهایی نشان نمیدهد که شرایط لازم برای استمرار نظم سیاسی همچنان برقرار است.
در اینجا باید میان توانایی قدرت برای واداشتن جامعه به اطاعت و توانایی آن برای حفظ مناسباتی که استمرار نظم به آنها وابسته است، تمایز گذاشت. الزام میتواند رفتارها را در محدودهای معین نگه دارد، اما از استمرار اطاعت نمیتوان نتیجه گرفت که مناسبات میان جامعه و قدرت همچنان از ظرفیت پیشین خود برخوردارند. بههمین ترتیب، ترس از پیامدهای مخالفت ممکن است مانع بروز نارضایتی شود، بیآنکه خودِ نارضایتی یا اختلال در مناسبات سیاسی را برطرف کند. بنابراین، آنچه در بررسی بحران اهمیت دارد، صرفاً امکان کنترل رفتارها نیست؛ بلکه نسبت میان این کنترل و امکان استمرار نظم سیاسی است.
در مقابل، ظهور تعارضهای آشکار نیز لزوماً بهمعنای تحقق بحران نیست. اعتراض، مخالفت و اختلال در اجرای تصمیمها ممکن است درون نظمی رخ دهند که همچنان توانایی مهار تعارضها و اصلاح مناسبات را دارد. بنابراین، شدت رویدادهای سیاسی بهتنهایی معیار تشخیص بحران نیست؛ آنچه اهمیت دارد، این است که آیا اختلالهای پدیدآمده همچنان قابلمهار و اصلاحاند یا استمرار نظم به بازسازی شرایطی نیاز دارد که دیگر بر بنیاد مناسبات موجود فراهم نمیشوند.
تکوین بحران نیز ضرورتاً مسیری یکسویه و برگشتناپذیر نیست. فرسایش اعتماد میتواند زمینهٔ گسست را فراهم کند و گسست نیز ممکن است شرایط استمرار نظم را مختل سازد؛ اما این توالی الزامی نیست. اصلاح مناسبات میان جامعه و قدرت یا تغییر شرایطی که استمرار نظم به آنها وابسته است، میتواند از شکلگیری بحران یا تعمیق آن جلوگیری کند. ازاینرو، باید میان زمینههای شکلگیری بحران، تحقق وضعیت بحرانی و پیامدهای احتمالی آن تمایز گذاشت، زیرا نه هر نشانهٔ مقدماتیای بهمعنای تحقق بحران است و نه بحران ضرورتاً به فروپاشی میانجامد.
تفاوت بحران و فروپاشی نیز در همینجا روشن میشود. بحران وضعیتی است که در آن، امکان استمرار نظم سیاسی بر بنیاد مناسبات موجود با اختلالی جدی مواجه میشود؛ فروپاشی، در مقابل، یکی از پیامدهای ممکنِ تعمیق و مهارنشدن این وضعیت است. بحران ممکن است با اصلاح مناسبات مهار شود، بیآنکه نظم سیاسی فروبپاشد. بنابراین، فروپاشی پیامد ضروری بحران نیست، همانگونه که استمرار ظاهری نهادها نیز بهتنهایی نبودِ بحران را اثبات نمیکند. بحران به اختلال جدی در امکان استمرار نظم اشاره دارد، درحالیکه فروپاشی به پایانیافتن نظم موجود مربوط میشود.
بر این اساس، گسست و بحران سیاسی دو مفهوم هممعنا نیستند. گسست هنگامی پدیدار میشود که استمرار نسبت میان جامعه و قدرت در شکل کنونی آن دچار اختلال شود؛ بحران زمانی شکل میگیرد که این اختلال، امکان استمرار نظم سیاسی بر بنیاد مناسبات موجود را نیز بهطور جدی مختل کند.
بدینترتیب، مسئله از گسست در نسبت میان جامعه و قدرت فراتر میرود و به امکان استمرار نظم سیاسی میرسد. اما بحران چگونه به نقطهای میرسد که قدرت، با وجود برخورداری از ابزارهای اعمال اقتدار، دیگر نمیتواند استمرار نظم سیاسی را تضمین کند؟ و چه زمانی، گسست میان جامعه و قدرت از اختلال در مناسبات سیاسی فراتر میرود و به آستانهٔ سقوط حکومت میرسد؟
*فوقدکترای فلسفهٔ محض، نظریهپرداز، استاد، و عضو هیئت علمی دانشگاه تهران